nr.14     04.04.2002        TY również możesz innym poradzić: napisz do PAN - Kramika.

     Nazewnictwo nagozalążkowych.
    Gdy zacząłem się interesować roślinami nagozalążkowymi, zwanymi inaczej nagonasiennymi, lub potocznie "iglakami" (choć ta ostatnia nazwa nie w pełni odzwierciedla cechy znacznej liczby zaliczanych tu gatunków, rodzajów, czy wręcz rodzin) mnóstwo czasu poświęciłem na przedarcie się przez liczne nazewnictwo łacińskie, niezwykle bogate w synonimy, których liczba jest chyba pięciokrotnie większa od występujących w rzeczywistości gatunków i odmian. Autorzy publikacji z tej dziedziny dość niechętnie stosują się do obowiązujących, czy zalecanych reguł, co w efekcie powoduje zamęt i niejednoznaczność nazewnictwa. Taksony, będące odmianami, bądź lokalnymi formami, klasyfikowane są uporczywie jako nowe gatunki, co dodatkowo zwiększa istniejący w tym względzie bałagan.
Z kolei nazewnictwo angielskie jest pod tym względem dosyć ubogie i mało urozmaicone - pod pojęciem pine kryje się zarówno sosna [pinus_aristata, pinus_longaeva, pinus_leiophylla], jak i daglezja [pseudotsuga_forrestii, pseudotsuga_gaussenii] , choina [tsuga_canadensis], Actinostrobus[actinostrobus_pyramidalis], Agathis[agathis_lanceolata, agathis_robusta], Araucaria[araucaria_araucana], Athrotaxis[athrotaxis_laxiflolia, athrotaxis_selaginoides], Callitris[callitris_sulcata], Glyptostrobus[glyptostrobus_pensilis], Widdringtonia[widdringtonia_schwarzii] oraz prawie wszystkie gatunki rodziny Podocarpaceae[dacrydium_pierrei, lagarostrobus_franklinii, microcachrys_tetragona, podocarpus_chinensis, podocarpus_macrophyllus], ale również drzewa nie mające nic wspólnego z nagozalążlowymi. Z kolei cypress określa nie tylko cyprysa [cupressus_arizonica, cupressus_sempervirens], lecz także cyprysik, cypryśnik [taxodium_ascendens, taxodium_distichum], jałowiec, cedrzyniec [calocedrus_decurrens], Callitris [callitris_sulcata], Fitzroya [fitzroya_cupressoides], Glyptostrobus, Widdringtonia. Podobnie z nazwą cedar - może oznaczać cedr [cedrus_atlantica, cedrus_libani], choć także cedrzyniec, cyprysik, szydlicę [cryptomeria_japonica], cyprys, jałowiec, żywotnik, czwórczak [torreya_californica, torreya_nucifera], Athrotaxis, Widdringtonia. Dopiero dalsze elementy nazwy pozwalają określić, co autor miał na myśli, np. swamp cypress, lub bald cypress - to cypryśnik błotny [taxodium_distichum], zaś umbrella pine - to pinia [pinus_pinea], ale Japanese umbrella pine - to już sośnica, Eastern redcedar - to jałowiec wirginijski, Rocky Mountain redcedar - to jałowiec skalny, ale Western redcedar - to żywotnik olbrzymi, a można by się sugerować, że to wszystko są "czerwone cedry". Jeszcze bardziej mylące jest np. określenie giant sequoia w odniesieniu do mamutowca [sequoiadendron_giganteum], natomiast nazywanie sekwoi [sequoia_sempervirens_MuirsWoods] mianem redwood, co wprowadza już kompletny chaos. Pobieżne, ogólnikowe określenie, lub błąd tłumacza powoduje, że w literaturze amerykańskiej w tłumaczeniu na polski mamy bardzo często do czynienia z "lasami cedrowymi", co może budzić lekkie podejrzenia wśród znawców tematu, gdyż cedry w warunkach naturalnych rosną jedynie w obszarze śródziemnomorskim oraz w Himalajach.
Nazewnictwo polskie natomiast jest w miarę przejrzyste, choć większość rodzajów nie doczekała się jeszcze polskiej nazwy. Pomijając rodzime drzewa, tzn. sosnę, jodłę, świerk, modrzew, jałowiec i cis, oraz rodzime gatunki, które również posiadają nazwy własne (limba = Pinus cembra, kosodrzewina = Pinus mugo, polskie nazwy "iglaków" nie poddają się żadnym regułom. Część z nich jest spolszczoną wersją łacińskiej nazwy rodzajowej, np. sekwoja, mikrobiota, welwiczja [welwitschia_mirabilis], tuja, tajwania [taiwania_cryptomerioides, taiwania_flousiana], inne są mniej, czy bardziej wiernym tłumaczeniem nazwy łacińskiej - np. głowocis = Cephalotaxus[cephalotaxus_fortunei, cephalotaxus_koreana, cephalotaxus_oliveri], możdżeniec (zgłowień) = Encephalartos[encephalartos_latifrans, encephalartos_transvenosus]. Natomiast inne są wręcz nieodgadnione - np. dlaczego Torreya nazywa się po polsku czwórczak? Ta nazwa bardziej pasowałaby do Tetraclinis articulata, czyli cyprzyka czteroklapowego [tetraclinis_articulata], którego czterograniaste szyszki predystynowałyby go do niej. O ile polska nazwa w odniesieniu do "egzotów" introdukowanych u nas od dawna i cieszących się sporą popularnością nie dziwi nikogo (np. choina, żywotnik, daglezja), to w niektórych przypadkach, gdy dotyczy roślin nader egzotycznych, rzadko spotykanych i nie mających szans na przeżycie w naszym klimacie poza szklarnią, posiadających w dodatku niekiedy kilka polskich nazw jest zjawiskiem szokującym, np. możdżeniec=zgłowień=grudziec - Encephalartos, maczugowiec - Zamia [zamia_floridana, zamia_furfuracea], żywiczlin - Callitris, zastrzalin = podokarp - Podocarpus, kokietnik - Phyllocladus [phyllocladus_alpinus, phyllocladus_asplenifolius]. Mnogość nazw może niekiedy oznaczać, że żadna z nich nie zdobyła wystarczającej popularności, aby wyprzeć inne. Z kolei posługiwanie się spolszczonymi nazwami łacińskimi w przypadkach, gdy dane rodzaje posiadają inną polską nazwę stawia w złym świetle większość naszych fachowców i specjalistów ogrodników "dendrologów". Takimi negatywnymi przykładami są araukaria = igława, agatis = soplica, tuja = żywotnik, kunningamia = stroigła [cunninghamia_lanceolata], gnetum = gniot [gnetum], Pseudolarix = modrzewnik [pseudolarix_amabilis], cykas = sagowiec [cycas_cyrcinalis]. Zapewne wypływa to z niewystarczającej, niekompletnej i ostatnio bardzo często pobieżnie przedstawianej literatury przedmiotu. Na rynku wydawniczym pojawia się mnóstwo wydawnictw albumowych, pseudoprzewodników, które traktują systematykę i taksonomię "po łebkach" Należy mieć jedynie nadzieję, że przynajmniej w kręgach fachowych, a w przyszłości w szerszym zakresie nazwy te upowszechnią się i okrzepną.
W załączonej tabeli (Tab_1) przedstawiłem wykaz łacińskich nazw rodzajowych, oraz ich polskich odpowiedników, oczywiście w przypadkach, w których istnieją i są mi znane.

Adam Łapott

          1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13

        


powrót