Systematyka roślin nagozalążkowych (cz. V)
    3. Szpilkowe - Coniferopsida [Pinopsida]

3.1 Sosnowate - Pinaceae
Rodzina złożona z 11 rodzajów drzew [nielicznych krzewów], występujących na półkuli północnej, od polarnej granicy lasów po tropiki [wyjątkowo niektóre gatunki na południe od równika]. Często, zwłaszcza w obszarze borealnym, tworzą kompleksy borów. W większości drzewa zimozielone [z wyjątkiem rodzajów Pseudolarix]. Charakteryzują się zdrewniałymi szyszkami, złożonymi z cienkich, trójdzielnych łusek wspierających i dużych łusek nasiennych. Zalążki - później nasiona, zawsze po 2, tworzą się pod łuskami nasiennymi. Nasiona [prócz niektórych sosen] zawsze ze skrzydełkiem. Liścieni 2-18.

3.1.1 Jodła - Abies
Rodzaj Abies obejmuje zimozielone, duże drzewa, o stożkowatych koronach. Większość gatunków osiąga 30-50 m wysokości, choć niektóre z nich [Abies procera (Foto1), Abies grandis(Foto2)] przekraczają nawet 80 m. Gałęzie boczne ustawione w mniej lub bardziej regularnych okółkach (Foto3)[zazwyczaj po 5]. Kora większości jodeł jest w młodości gładka i cienka, w odcieniach popielatych i szarych, z wypukłymi pęcherzykami żywicy, w późniejszym wieku, począwszy od nasady pnia, grubieje i ciemnieje, oraz pęka. Drewno bezżywiczne. Pędy zazwyczaj gładkie, rzadziej bruzdowane. Pęd wierzchołkowy zwykle jeden, najsilniejszy, posiada liczniejsze [1+4] i większe pąki niż pozostałe [1+2]. Powierzchnia pędów większości gatunków jest gładka, niekiedy bruzdkowana. Pąki zwykle kuliste, choć u wielu gatunków charakterystyczne, pomocne w identyfikacji. Igły wieloletnie [od 5 nawet do 50 lat]. Powierzchnia błyszcząca lub matowa, pokryta nalotem. Dolna strona, na której rozmieszczone są aparaty szparkowe, charakteryzuje się dwoma białymi [mniej lub bardziej widocznymi] paskami. Nasada zwykle skręcona i zakończona przylgowatą stopką, przylegającą do powierzchni pędu. Wierzchołki igieł u większości gatunków wcięte. Układ igieł grzebieniasty, szczotkowaty lub radialny. Kwiaty rozdzielnopłciowe, jednopienne. Szyszki sterczą zawsze pionowo ku górze (Foto4), zwykle na gałęziach w pobliżu wierzchołka. Pod koniec lata dojrzewają i rozsypują się, pozostawiając na gałęziach jedynie swoje trzpienie. Nasiona opatrzone małym trójkątnym skrzydełkiem, do którego są przyrośnięte. Wewnątrz nasion znajduje się kropla żywicy. Liścieni 4-10. Na półkuli pólnocnej występuje około 50 gatunków. W Polsce rośnie w naturze tylko jeden gatunek - Abies alba - jodła pospolita (Foto5). Rodzime dla Europy są ponadto - jodła grecka [Abies cephalonica], jodła bułgarska (Borysa) [Abies borisii-regii], jodła hiszpańska [Abies pinsapo], jodła kaukaska [Abies nordmanniana] oraz we Włoszech - jodła sycylijska (kalabryjska) [Abies nebrodensis].

3.1.2 Cathaya
Tylko jeden gatunek, odkryty w 1955 roku, - Cathaya argyrothylla, pierwotnie zaliczany do rodzaju Tsuga (Foto6). Zimozielone, jednopienne, średniej wielkości drzewa (Foto7). Kora szara, spękana. Pędy dzielą się na długie i krótkie. Igły zimozielone, na długopędach ułożone spiralnie, na krótkopędach zebrane w pęczki, z wierzchu ciemnozielone, od spodu jaśniejsze, z dwoma białymi paskami i 2 kanałami żywicznymi (Foto8). Szyszki siedzące, początkowo sterczące, później zwisłe, pozostają na drzewie przez kilka lat. Nasiona owalne, z krótkim, szerokim skrzydełkiem. Liścieni 3-4. Występuje w Chinach: pd-wsch. Sichuan, pn-wsch. Guizhou, pd-zach. Henan, pn-wsch. Guangxi, i pd-wsch. Yunnan, na wysokości 1400-1800 m.

3.1.3 Cedr - Cedrus
Wysokie drzewa [do 30-40 m], o charakterystycznej, szerokiej koronie w starszym wieku (Foto9). Kora ciemnoszara, z czasem spękana, łuskowata (Foto10). Pędy zróżnicowane na krótkopędy i długopędy [podobnie jak u modrzewi]. Igły zimozielone, sztywne i kłujące, na długopędach ułożone spiralnie, na krótkopędach zebrane w pęczki po parędziesiąt sztuk (Foto11). Kwiaty pojawiają się jesienią, jednopienne, męskie walcowate do 5 cm, żeńskie jajowate, czerwonawe szyszeczki. Szyszki wyprostowane, jajowate lub cylindryczne 5-12 cm, złożone z licznych, przylegających do siebie szerokich łusek nasiennych (Foto12). Dojrzewają w 2-3 roku i rozpadają się po dojrzeniu na drzewach. Nasiona nieforemne, trójkątne z szerokim skrzydełkiem. Liścieni 9-11. Znane są cztery gatunki występujące na ograniczonym obszarze: Cedr atlaski [Cedrus atlantica] - w pólnocno-zachodniej Afryce, cedr cypryjski [Cedrus brevifolia] - na Cyprze, cedr libańki [Cedrus libani] - w Turcji i Libanie, cedr himalajski [Cedrus deodara] - w Himalajach. Powszechnie uprawiane w obszarze śródziemnomorskim, oraz w innych regionach o łagodnym klimacie. W Polsce ponawiane są próby uprawy w niektórych okolicach na zachodzie, ale w większości przypadków podczas surowych zim przemarzają.

3.1.4 Keteleeria
Drzewa do 25-40 m wysokie, ogólnym pokrojem zbliżone do jodły (Foto13). Gałęzie boczne ustawione w nieregularnych okółkach. Kora matowa, brązowawa do ciemno-szarej, łuskowata (Foto14). Pędy smukłe, czerwonawe, pokryte krótkimi włoskami. Pąki jajowate do kulistych. Igły równowąskie i płaskie, zbliżone do liści jodeł, na czubku zaokrąglone lub zaostrzone, ułożone grzebieniasto (Foto15). Blizny liściowe okrągłe, jak u jodeł. Szyszki cylindryczne, wzniesione, długości 10-18 cm, średnicy 3-5 cm (Foto16), (Foto17). Dojrzewają w 1 roku i opadają w całości. Nasiona duże - do 2 cm, z kroplą żywicy i długimi skrzydełkami, obejmującymi nasienie łyżeczkowato, jak u świerków. Znane 3-4 gatunki, zasięgiem obejmujące Chiny, Tajwan, a także góry pn. Laosu i pd. Wietnamu. W Europie spotykane w uprawie w obszarze śródziemnomorskim.

3.1.5 Modrzew - Larix
Drzewa o igłach sezonowych, opadających na zimę, w młodości szybko rosnące(Foto18), (Foto19). Korony na ogół wąskie, stożkowate, w starszym wieku cylindryczne. Kora łuszcząca się, na starych pniach gruba i głęboko spękana (Foto20). Pędy zróżnicowane na długie i krótkie (Foto21). Długopędy bruzdkowane, zazwyczaj nieznacznie owłosione. Krótkopędy powstają na 2-letnich gałęziach, po kilku latach zamierają. Igły miękkie, delikatne, trójkątne w przekroju, zaostrzone. W jesieni żółkną i opadają, Igły na długopędach ustawione pojedyńczo, skrętoległe, oddalone od siebie, na krótkopędach zebrane w pęczki po 15-50 sztuk. Pąki modrzewi są drobne, jajowate lub kuliste. Kwiaty jednopienne, pojawiają się wczesną wiosną wyłącznie na krótkopędach. Męskie żółte, kuliste, zwykle na bocznych pędach. Żeńskie - szyszeczkowate, żółtozielone, zielone lub czerwone (Foto22). Szyszki osadzone na krótkich szypułkach, skierowane ku górze, 20-40 mm długie, kuliste do cylindrycznych (Foto23), (Foto24). Dojrzewają w 1 roku, ale otwierają się zwykle dopiero zimą lub na wiosnę i po wysypaniu nasion pozostają jeszcze kilka lat na drzewie (Foto25). Wielkość szyszek jest jedną z ważniejszych cech diagnostycznych modrzewi. Nasiona drobne, brązowe, trójkątne w zarysie, zrośnięte z drobnym skrzydełkiem. Liczba gatunków 10-12, rozmieszczonych od kręgu polarnego po środkowo-wschodnie stany USA w Ameryce Pn., Alpy w Europie i pn-wsch. Chiny, pn. Koreę i centralna Japonię w Azji. W Polsce występuje modrzew europejski - Larix decidua, oraz jego odmiany.

3.1.6 Nothotsuga
Rodzaj Nothotsuga ogranicza się do jedynego gatunku - Nothotsuga longibracteata, wydzielonego w latach 90-tych ub. wieku z rodzaju Tsuga (Foto26). Drzewa do 30 m wysokie, średnicy do 1 m, pokryte spękaną wzdłużnie, ciemnobrązowa korą. Pędy żółtawo-brązowe do czerwonawo-brązowych, z wiekiem brązowo-szare. Igły smukłe, ułożone promieniście, wąskie 11- 24 x 1-2 mm, całobrzegie, z ogonkiem 1-1,5 mm. Aparaty szparkowe występują na obu powierzchniach igieł. Kwiatostany męskie zebrane w baldachy na bocznych pędach. Szyszki wyprostowane, początkowo czerwonawe, po dojrzeniu ciemnobrązowe, 2-5,8 x 1,2-2,5 cm (Foto27). Pozostają na drzewie przez kilka lat, a następnie spadają w całości lub nieraz rozsypują się. Nasiona trójkątno-owalne, z podłużnym, zaokrąglonym skrzydełkiem, 4-8 x 2,5-3 mm, dojrzewają w październiku. Występuje w Chinach, na pagórkowatych i górzystych obszarach o obfitych opadach w prowincjach: Guizhou, pd-zach. Hunan, pn. Guangdong, pn-wsch. Guangxi i pd. Fujian. Gatunek zagrożony. Większość stanowisk została przetrzebiona wskutek nieograniczonego wyrębu.

Zdjęcia:

Foto1      © Timothy.D.Ives
Foto2      © Br. Alred Brousseau, Saint Mary's College of California
Foto3      © Joseph Dougherty
Foto4      © Charles Webber
Foto5, 9      © Vivai Cuciti di Cuciti G.
Foto6, 26      © Flora of China Project
Foto7      © Australian Conifer Society
Foto8      © Science Press, China
Foto10      © InfoSCHUL
Foto11, 12      © Cuyamaca College
Foto13, 14, 15      © C.J.Earle
Foto16      © Shigenobu Aoki
Foto17, 27      © Michael P. Frankis
Foto18      © NN
Foto19      © RusPhoto
Foto20, 23      © Department of Botany, Iowa State University
Foto21      © Norman Hagen
Foto22      © Tallinna Botaanikaaed
Foto24, 25      © Universite Laval

     
     1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15   16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28